Ανατολικές Θέρμες - Οκτάγωνο
Οι Ανατολικές Θέρμες, γνωστές στη βιβλιογραφία και ως «Οκτάγωνο» λόγω της εμβληματικής κεντρικής αίθουσάς τους, αποτελούν το εκτενέστερο και καλύτερα διατηρημένο ρωμαϊκό λουτρικό συγκρότημα στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας . Βρίσκονται στο νοτιοανατολικό τμήμα του ιερού, αμέσως νότια του Σταδίου και ανατολικά της στοάς της Ηχούς

Ιστορική Εξέλιξη

Η θέση του μνημείου παρουσιάζει μια εξαιρετικά σύνθετη στρωματογραφία, καθώς οι Θέρμες εδράζονται πάνω σε επάλληλες οικοδομικές φάσεις.

Στον χώρο προϋπήρχε κατά τον 5ο αι. π.Χ. το Ιερό της Εστίας των Πισατών (Νοτιοανατολικό Κτήριο). Τον 1ο αι. μ.Χ. (65-67 μ.Χ.), το κτήριο κατεδαφίστηκε για την ανέγερση της πολυτελούς Οικίας του Νέρωνα, η οποία προοριζόταν για τη φιλοξενία του αυτοκράτορα κατά τη συμμετοχή του στους Αγώνες. Η τελική μορφή των Ανατολικών Θερμών ολοκληρώθηκε κατά την περίοδο της δυναστείας των Σεβήρων (τέλη 2ου – αρχές 3ου αι. μ.Χ.), ενσωματώνοντας και μετασκευάζοντας τμήματα της νερώνειας οικίας.

Αρχιτεκτονική περιγραφή.

Το συγκρότημα οργανώνεται γύρω από μια εσωτερική περιστύλια αυλή. Το κεντρικό δωμάτιο (Χώρος Ο), που λειτουργούσε ως tepidarium (χλιαρό λουτρό), διαθέτει οκταγωνική κάτοψη με γωνιακές κόγχες, οι οποίες στεγάζονται με τεταρτοσφαίρια.

Στα βόρεια του Οκταγώνου αναπτύσσεται το frigidarium (ψυχρό λουτρό), μια αίθουσα με σταυροθόλιο και μεγάλες δεξαμενές. Το συγκρότημα περιλαμβάνει επίσης sudatoria (εφιδρωτήρια) και δωμάτια θερμού λουτρού, τα οποία θερμαίνονταν μέσω εξελιγμένων συστημάτων υποκαύστων.

Η τροφοδοσία τους γινόταν από θερμαντικούς κλιβάνους (praefurnia) που εντοπίζονται στη νότια και ανατολική πλευρά.

Βασικά Χαρακτηριστικά των Ανατολικών Θερμών – Οκταγώνου
  • Θέση και χαρακτήρας: Οι Ανατολικές Θέρμες, γνωστές και ως «Οκτάγωνο», αποτελούν το εκτενέστερο και καλύτερα διατηρημένο ρωμαϊκό λουτρικό συγκρότημα της Ολυμπίας. Βρίσκονται στο νοτιοανατολικό τμήμα του ιερού, νότια του Σταδίου και ανατολικά της Στοάς της Ηχούς.
  • Προγενέστερες οικοδομικές φάσεις: Στην ίδια θέση προϋπήρχε κατά τον 5ο αι. π.Χ. το Ιερό της Εστίας των Πισατών, γνωστό και ως Νοτιοανατολικό Κτήριο.
  • Οικία του Νέρωνα: Κατά τα έτη 65–67 μ.Χ. το παλαιότερο κτήριο κατεδαφίστηκε για την ανέγερση της πολυτελούς Οικίας του Νέρωνα, που προοριζόταν για τη φιλοξενία του αυτοκράτορα κατά την παρουσία του στην Ολυμπία.
  • Χρονολόγηση των Θερμών: Η τελική μορφή του λουτρικού συγκροτήματος διαμορφώθηκε κατά την περίοδο της δυναστείας των Σεβήρων, στα τέλη του 2ου – αρχές του 3ου αι. μ.Χ., με την ενσωμάτωση και μετασκευή τμημάτων της νερώνειας οικίας.
  • Αρχιτεκτονική οργάνωση: Το συγκρότημα οργανώνεται γύρω από εσωτερική περίστυλη αυλή, γύρω από την οποία αναπτύσσονται οι κύριοι χώροι του λουτρού.
  • Οκτάγωνο: Η εμβληματική κεντρική αίθουσα, από την οποία προέρχεται η συμβατική ονομασία του μνημείου, έχει οκταγωνική κάτοψη με γωνιακές κόγχες στεγασμένες με τεταρτοσφαίρια και λειτουργούσε ως tepidarium, δηλαδή ως χώρος χλιαρού λουτρού.
  • Λουτρικοί χώροι: Στα βόρεια του Οκταγώνου αναπτύσσεται το frigidarium (ψυχρό λουτρό), ενώ το συγκρότημα περιλάμβανε επίσης χώρους θερμού λουτρού και sudatoria (εφιδρωτήρια).
  • Σύστημα θέρμανσης: Οι θερμαινόμενοι χώροι διέθεταν εξελιγμένο σύστημα υποκαύστων, το οποίο τροφοδοτούνταν από θερμαντικούς κλιβάνους (praefurnia) στη νότια και ανατολική πλευρά του συγκροτήματος.
  • Κατασκευή και διάκοσμος: Οι τοιχοποιίες κατασκευάστηκαν με τις ρωμαϊκές τεχνικές opus testaceum και opus mixtum. Σώζονται ίχνη ορθομαρμαρώσεων και επιχρισμάτων, ενώ τα δάπεδα κοσμούνταν με πολυτελή ψηφιδωτά, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει παράσταση με θαλάσσιες θεότητες.
  • Ύστερη χρήση: Κατά την ύστερη αρχαιότητα και τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους, κυρίως τον 5ο–6ο αι. μ.Χ., το συγκρότημα έπαψε να λειτουργεί ως λουτρό και τμήματά του επαναχρησιμοποιήθηκαν για βιοτεχνικές δραστηριότητες, μεταξύ άλλων για εργαστήρια κεραμικής. Στα ερείπια έχουν επίσης εντοπιστεί παλαιοχριστιανικοί τάφοι.
  • Κατάσταση διατήρησης: Το μνημείο διατηρεί σημαντικό τμήμα της ανωδομής του, αλλά παρουσιάζει προβλήματα όπως ρωγμές, αποσάρθρωση κονιαμάτων και βιολογικές επικαθίσεις, που καθιστούν αναγκαία τη συστηματική προστασία, συντήρηση και στερέωσή του.

Διάκοσμος και Τεχνικές

Οι τοιχοποιίες είναι κατασκευασμένες με την τεχνική opus testaceum και opus mixtum, ενώ σώζονται ίχνη από τις πλούσιες ορθομαρμαρώσεις και τα επιχρίσματα που κάλυπταν τους τοίχους.

Τα δάπεδα ήταν διακοσμημένα με πολυτελή μωσαϊκά, με χαρακτηριστικότερο αυτό που απεικονίζει θαλάσσιες θεότητες, το οποίο μαρτυρά την υψηλή αισθητική των λουτρών κατά τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο 

Ύστερη Χρήση και Παθολογία

Κατά την ύστερη αρχαιότητα και τους πρώιμους βυζαντινούς χρόνους (5ος-6ος αι. μ.Χ.), ο χώρος εγκαταλείφθηκε ως λουτρό και επαναχρησιμοποιήθηκε για βιοτεχνικές δραστηριότητες, όπως εργαστήρια κεραμικής.

Στα ερείπια έχουν εντοπιστεί επίσης παλαιοχριστιανικοί τάφοι.

Σήμερα, το μνημείο βρίσκεται υπό καθεστώς μερικής αναστήλωσης, καθώς παρουσιάζει δομικά προβλήματα (ρωγμές στην ανωδομή, αποσάρθρωση κονιαμάτων) λόγω των αιώνων κατάχωσης και της βιολογικής επικάθησης.