Το Γυμνάσιο της Αρχαίας Ολυμπίας αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και πιο εντυπωσιακές αθλητικές εγκαταστάσεις του αρχαίου κόσμου από τον 2ο αιώνα π.Χ. και εξής.
Βρισκόμενο στην επίπεδη περιοχή βορειοδυτικά της ιερής Άλτης και ανατολικά της κοίτης του ποταμού Κλαδέου, το Γυμνάσιο ήταν απαραίτητο για τους αθλητές, ιδιαίτερα για τους δρομείς και το πενταθλητές που απαιτούσαν εκτεταμένους ανοιχτούς χώρους.
Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του Γυμνασίου ήταν πρακτικός και επιβλητικός, με μια τεράστια ανοιχτή αυλή που περιβαλλόταν από στοές με κιονοστοιχίες που παρείχαν σκιά στους αθλητές που προπονούνταν κατά τη διάρκεια των ζεστών ελληνικών καλοκαιριών.
Οι στεγασμένες στοές μαζί με την εκτεταμένη κεντρική περιοχή προσέφεραν επαρκή χώρο για την εξάσκηση διαφόρων αθλημάτων όπως το τρέξιμο, η ρίψη ακοντίου, η δισκοβολία και το άλμα εις μήκος .
Ο σχεδιασμός του Γυμνασίου ήταν μνημειώδης και άκρως λειτουργικός, καταδεικνύοντας μια εκλεπτυσμένη προσέγγιση στην αθλητική προετοιμασία.
Το οικοδόμημα, που εκτεινόταν σε έναν άξονα βορρά-νότου, διέθετε μια τεράστια κεντρική υπαίθρια αυλή που περιβαλλόταν από τέσσερις κιονοστοιχίες (στοές).
Το συνολικό μέγεθος του συγκροτήματος είναι αξιοσημείωτο: φτάνει περίπου τα 220 μέτρα σε μήκος και τα 120 μέτρα σε πλάτος, καλύπτοντας μια επιφάνεια που ξεπερνά τα 26 στρέμματα. Αυτή η κλίμακα είναι παρόμοια με αυτή του ίδιου του Ολυμπιακού σταδίου, υπογραμμίζοντας τη σημασία του ως χώρου προπόνησης.
Οι στοές που πλαισίωναν την μεγάλη κεντρική αυλή χτίστηκαν σταδιακά με την πάροδο του χρόνου και ήταν απαραίτητες για την υποστήριξη της προετοιμασίας των αθλητών.
Η νότια στοά του Γυμνασίου ήταν ένα από τα αρχικά του κτίσματα, χτισμένη στις αρχές του 2ου αιώνα π.Χ. Αυτή η μονόκλιτη στοά διέθετε εξωτερική κιονοστοιχία που έβλεπε στην κεντρική αυλή (ο ρυθμός της – ιωνικός ή δωρικός – αμφισβητείται). Αξίζει να σημειωθεί ότι κατασκευάστηκε ακριβώς δίπλα στη βόρεια στοά της Παλαίστρας, με την οποία μοιράζεται τον πίσω τοίχο όπου ένα άνοιγμα επέτρεπε την άμεση επικοινωνία μεταξύ των δυο εγκαταστάσεων.
Η Ανατολική Στοά , κατασκευασμένη τον 2ο αιώνα π.Χ., ήταν ιδιαίτερα αξιοσημείωτη. Ήταν δίκλιτη, με θέα στην αυλή, και είχε μήκος 212,05 μέτρα . Αυτή η στοά στέγαζε τον ξυστό , έναν στεγασμένο διάδρομο για προπόνηση, παράλληλο με έναν υπαίθριο διάδρομο που ονομαζόταν “παραδρομίς” . Το μήκος της ήταν ιδανικό για την εξάσκηση του σταδίου, του φημισμένου αγωνίσματος των δρομέων. Η εκτεταμένη κεντρική αυλή παρείχε άφθονο χώρο για άλλα αγωνίσματα, όπως ο ακοντισμός, η δισκοβολία και το άλμα εις μήκος.
H Δυτική Στοά, αν και το μεγαλύτερο μέρος της έχει παρασυρθεί από τον ποταμό Κλάδεο, οι αρχαιολόγοι πιθανολογούν ότι αποτελούνταν από σειρά δωματίων που χρησίμευαν ως καταλύματα για τους αθλητές.
Το Γυμνάσιο της Αρχαίας Ολυμπίας είναι ένα μεγάλο ελληνιστικό προπονητικό συγκρότημα που χρησιμοποιούνταν από αθλητές που προετοιμάζονταν για τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Είναι ένα επίμηκες, κλειστό συγκρότημα με στεγασμένες στοές που περιβάλλουν έναν κεντρικό χώρο άσκησης.
Τα σωζόμενα αρχαιολογικά κατάλοιπα ανήκουν στην ελληνιστική οικοδομική φάση (η ορατή κατασκευή χρονολογείται κυρίως στον 2ο αιώνα π.Χ.), αν και η αθλητική δραστηριότητα στο χώρο προηγείται της οικοδόμησης του γυμνασίου.
Βρισκόμενο βορειοδυτικά της Άλτης και δίπλα στον ποταμό Κλαδέο, το Γυμνάσιο αποτελεί το κύριο προπονητικό συγκρότημα μαζί με την κοντινή Παλαίστρα. Τα δύο συγκροτήματα χρησίμευαν μαζί ως χώρος προετοιμασίας των αθλητών.
Η στρατηγική θέση και ο σχεδιασμός του Γυμνασίου υπογραμμίζουν τη συμβιωτική του σχέση με την γειτονική Παλαίστρα , η οποία βρισκόταν στα νότια.
Μαζί, αυτά τα δύο κτίρια αποτέλεσαν το πλήρες περιβάλλον προπόνησης λίγες ημέρες/ ώρες πριν την αναμέτρηση των αθλητών στους επίσημους Ολυμπιακούς Αγώνες. Είχαν προηγηθεί σαράντα ημέρες εξίσου σκληρής προετοιμασίας στα γυμνάσια και την παλαίστρα της Ήλιδας, διοργανώτριας πόλης των Ολυμπιακών Αγώνων και πρωτεύουσας των Ηλείων.
Ενώ η Παλαίστρα επικεντρώθηκε σε μαχητικά αθλήματα και εκπαίδευση που απαιτούσαν κλειστούς χώρους (όπως η πάλη και η πυγμαχία), το Γυμνάσιο εξυπηρετούσε ειδικά τα αγωνίσματα που απαιτούσαν στίβο και ανοιχτούς χώρους.
Το μνημειώδες πρόπυλο του Γυμνασίου αποτελούσε την επιβλητική νότια είσοδο του αθλητικού συγκροτήματος. Κατασκευάστηκε μεταξύ του 2ου και του 1ου αιώνα π.Χ. με σκοπό να προσδώσει μνημειακό χαρακτήρα στην είσοδο και να λειτουργήσει ως σταθερό όριο ανάμεσα στον ιερό περίβολο της Άλτεως και τις κοσμικές αθλητικές εγκαταστάσεις.
Αρχιτεκτονικά, το οικοδόμημα ήταν κορινθιακού ρυθμού και διέθετε τρία ανοίγματα (περάσματα) για την κίνηση των επισκεπτών και των αθλητών. Ο στερεοβάτης του ήταν προσανατολισμένος προς τα ανατολικά, ενώ η χρήση κορινθιακών κιονοκράνων ενίσχυε την αισθητική υπεροχή της εισόδου προς τον χώρο όπου προπονούνταν οι δρομείς και οι αθλητές του πεντάθλου.
Το συγκρότημα υπέστη ζημιές κατά τη διάρκεια των αιώνων. Για παράδειγμα, η δυτική στοά έχει παρασυρθεί από τις πλημμύρες του ποταμού Κλαδέου τον 4ο αιώνα μ.Χ.
Οι ανασκαφές του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου και, πιο πρόσφατα (2013-2015), της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας έχουν βοηθήσει στην αποκάλυψη των θεμελίων, των τμημάτων των τοίχων και των αρχιτεκτονικών στοιχείων, όπως οι σπόνδυλοι των κιόνων και έναν αγωγό αποστράγγισης, επιβεβαιώνοντας την τεράστια κλίμακα και τις αρχιτεκτονικές λεπτομέρειες της κατασκευής, συμπεριλαμβανομένων ιχνών ζωγραφικής διακόσμησης στον ανατολικό τοίχο.
