Το Λεωνιδαίο ήταν ένα από τα σημαντικότερα κοσμικά κτίρια στο Ιερό της Ολυμπίας, εξυπηρετώντας κρίσιμη λειτουργία κατά τη διάρκεια των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων.
Βρίσκεται στη νοτιοδυτική γωνία του ιερού και τοποθετήθηκε σκόπιμα έξω από τον ιερό χώρο της Άλτης .
Αυτό το μεγάλο, πολυτελές κτίριο χτίστηκε περίπου το 330 π.Χ. και λειτουργούσε ως ξενώνας υψηλού κύρους, σχεδιασμένος για να φιλοξενήσει τους πιο διακεκριμένους πολίτες και αξιωματούχους που παρακολουθούσαν τους αγώνες.
Η κατασκευή του σηματοδότησε μια περίοδο αρχιτεκτονικών επενδύσεων στην Ολυμπία, εξασφαλίζοντας άνεση και κύρος για τους εκλεκτούς επισκέπτες του.
Το κτήριο πήρε το όνομά του από τον αρχιτέκτονα και την ευεργέτη του, Λεωνίδα, γιο του Λεώτα, από τη Νάξο . Μια αναθηματική επιγραφή, αποσπάσματα της που στο επιστύλιο της εξωτερικής ιωνικής στοάς, διασώζει τη μαρτυρία της συμβολής του.
Ο Λεωνίδας ήταν ένας γενναιόδωρος ευεργέτης καθώς και πρωτομάστορας, ένας ρόλος που τονιζόταν από την παρουσία του αγάλματος του.
Το ενεπίγραφο βάθρο για αυτό το άγαλμα ανακαλύφθηκε στη βορειοανατολική γωνία του Λεωνιδαίου, σηματοδοτώντας την τιμή που αποδόθηκε στον άνθρωπο που ήταν υπεύθυνος για τη δημιουργία του ξενώνα.
Το κύριο αρχιτεκτονικό αποτύπωμα του Λεωνιδαίου ήταν ένα ογκώδες, σχεδόν τετράγωνο κτίσμα. Το εσωτερικό του επικεντρώνονταν γύρω από μια μεγάλη κεντρική αυλή, η οποία παρείχε φως και αέρα στα γύρω δωμάτια.
Αυτή η αυλή περιβαλλόταν από ένα επιβλητικό, δωρικό περιστύλιο με σαράντα τέσσερις κίονες, καθιερώνοντας μια κλασική, επιβλητική αισθητική για τα εσωτερικά μέρη του κτιρίου.
Στις τέσσερις πλευρές αυτής της κεντρικής κιονοστοιχίας, ανοιγόντουσαν πολυάριθμα δωμάτια, παρέχοντας διαμονή και ίσως διοικητικούς χώρους για τους επισκέπτες.
Σε αντίθεση με το δωρικό ρυθμό της εσωτερικής αυλής, το εξωτερικό του Λεωνιδαίου παρουσίαζε μια συνεχή, χαριτωμένη πρόσοψη από ιωνικούς κίονες .
Αυτή η μεγαλοπρεπής εξωτερική κιονοστοιχία τυλίγονταν γύρω από ολόκληρο το οικοδόμημα, αποτελούμενη από συνολικά εκατόν τριάντα οκτώ ιωνικούς κίονες .
Αυτή η τεράστια κλίμακα αδαιμφησβήτητα θα έκανε το Λεωνιδαίο ένα εντυπωσιακό θέαμα καθώς πλησίαζε κανείς το ιερό. Επιπλέον, η δυτική πλευρά του κτιρίου ήταν αρχιτεκτονικά ευρύτερη από τις άλλες τρεις, γεγονός που υποδηλώνει ότι τα μεγαλύτερα και πιο σημαντικά δωμάτια βρίσκονταν σε αυτό το τμήμα .
Όπως πολλά κτίσματα στον ελληνικό κόσμο, το Λεωνιδαίο υπέστη σημαντικές αλλαγές υπό τη ρωμαϊκή κυριαρχία .
Το κτίριο ανακαινίστηκε δύο φορές κατά τη διάρκεια αυτής της εποχής, γεγονός που αντικατοπτρίζει την εξελισσόμενη λειτουργία και το καθεστώς του. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κατασκευή μετατράπηκε από δημόσιους ξενώνες σε ιδιωτική κατοικία για υψηλότερους αξιωματούχους, γεγονός που αποτελεί ένδειξη του μεταβαλλόμενου πολιτικού τοπίου του ιερού.
Μια από τις σημαντικότερες τροποποιήσεις ήταν η προσθήκη μιας περίτεχνης πισίνας που τοποθετήθηκε ακριβώς στη μέση του κτηρίο καταλαμβάνοντας το μεγαλύτερο μέρος της κεντρικής αυλής, αντικαθιστώντας ή τροποποιώντας σε μεγάλο βαθμό τον αρχικό ανοιχτό χώρο.
Το μνημείο παρέμεινε θαμμένο για αιώνες μέχρι την εκ νέου ανακάλυψή του κατά τη διάρκεια των πιο πρόσφατων γερμανικών ανασκαφών στην Ολυμπία.
Οι ανασκαφές αποκάλυψαν ολόκληρο το τεράστιο συγκρότημα. Οι επακόλουθες προσπάθειες συντήρησης επικεντρώθηκαν στην αποκατάσταση των σωζόμενων στοιχείων, συμπεριλαμβανομένου του εύθραυστου αρχικού σοβά του τοίχου.
Θραύσματα της περίτεχνης πήλινης υδρορροής του κτιρίου σήμερα εκτίθενται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ολυμπίας , συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης εικόνας του αρχαίου μεγαλείου του.