Το Βουλευτήριο της Αρχαίας Ολυμπίας χρησίμευε ως τόπος συνάντησης του Ολυμπιακού Συμβουλίου, του διοικητικού οργάνου που ήταν υπεύθυνο για την οργάνωση και την επίβλεψη των Ολυμπιακών Αγώνων. Βρισκόταν νότια του Ναού του Δία και ακριβώς έξω από τον ιερό χώρο της Άλτης.
Η αρχιτεκτονική του αντανακλούσε τη διττή λειτουργία του κτιρίου ως διοικητικού κέντρου και ιερού χώρου όπου αθλητές και κριτές έδιναν τους επίσημους όρκους τους πριν από τους αγώνες. Ως ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα κτίσματα στην Ολυμπία, ήταν η έδρα τόσο της Βουλής των Ηλείων όσο και ενδεχομένως των Ελλανοδίκων (διαιτητών).
Ο μοναδικός σχεδιασμός του Βουλευτηρίου αντικατοπτρίζει μια σύνθετη οικοδομική ιστορία, που ξεκινά τον 6ο αιώνα π.Χ. και ολοκληρώνεται τον 4ο αιώνα π.Χ.
Η κατασκευή αποτελείται από δύο επιμήκη, δίκλιτα αψιδωτά κτίρια που θυμίζουν τα προϊστορικά αψιδωτά κτίσματα, τοποθετημένα παράλληλα μεταξύ τους, τα οποία συνδέονταν με ένα τετράγωνο κτίριο ανάμεσά τους.
Η βόρεια πτέρυγα ήταν η παλαιότερη, κατασκευασμένη τον 6ο αιώνα π.Χ., ενώ η νότια πτέρυγα ακολούθησε έναν αιώνα αργότερα. Αυτός ο τριμερής σχεδιασμός δημιούργησε ξεχωριστούς χώρους για διαφορετικές λειτουργίες – αίθουσες για τα μέλη του συμβουλίου και έναν κεντρικό χώρο για επίσημες τελετές.
Στο πίσω μέρος των δύο αψιδωτών κτηρίων, οι απομονωμένες αψιδωτές απολήξεις χωρίζονται σε δύο δωμάτια. Εκεί εικάζεται πως φυλάσσονταν τα επίσημα αρχεία της Ηλείας, συμπεριλαμβανομένων των ονομάτων των νικητών των Ολυμπιακών Αγώνων
Με την πάροδο του χρόνου, έγιναν περαιτέρω προσθήκες, συμπεριλαμβανομένης μιας εκτεταμένης ιωνικής στοάς με είκοσι επτά κίονες που προστέθηκαν σε όλο το μήκος της ανατολικής πρόσοψης τον 4ο αιώνα π.Χ., συνδέοντας τα τρία κύρια κτίρια.
Μέσα στην κεντρική, τετράγωνη αίθουσα του Βουλευτηρίου, ή μπροστά από αυτή, λάμβανε χώρα μια από τις σημαντικότερες ολυμπιακές τελετουργίες—η τελετή ορκωμοσίας .
Οι αθλητές, οι προπονητές τους και οι κριτές συγκεντρώνονταν μπροστά σε ένα κολοσσιαίο άγαλμα του Διός Ορκίου, το οποίο κρατούσε δυο κεραυνούς και απεικονιζόταν απειλητικός.
Εδώ, όπως καταγράφει ο περιηγητής Παυσανίας, οι συμμετέχοντες ορκίζονταν κατά την πρώτη ημέρα των αγώνων ότι θα αγωνιστούν δίκαια και θα τηρήσουν τους κανόνες. Αντίστοιχα, οι κριτές ορκίζονταν ότι θα ήταν αμερόληπτοι και δεν θα δέχονταν δωροδοκίες.
Αυτός ο ιερός όρκος δέσμευσε τους πρωταγωνιστές των αγώνων, και δινόταν ενώ κάποιος πατώντας πάνω στα γεννητικά όργανα ενός αγριογούρουνου που προηγουμένως είχε θυσιαστεί.
Μια επιγραφή στα πόδια του αγάλματος του Δία περιείχε συγκεκριμένες κατάρες και τιμωρίες για όσους διέπρατταν ψευδορκία, ενισχύοντας τη θρησκευτική κύρωση κατά της απάτης ή της παραβίασης κανόνων. Η σοβαρότητα αυτής της τελετουργίας ενίσχυε τη θρησκευτική διάσταση των Ολυμπιακών αγώνων .
Η Βουλή λειτουργούσε ως το πολιτικό κέντρο του ιερού, δημοσιοποιώντας τα διατάγματα και τις αποφάσεις της χαραγμένες σε λίθινες πλάκες
Ο ρόλος της Βουλής ήταν καθοριστικός για τη διασφάλιση της δικαιοσύνης, καθώς είχε την εξουσία να εξετάζει καταγγελίες αθλητών και να επιβάλλει πρόστιμα ακόμη και στους Ελλανοδίκες (κριτές), εάν αποδεικνυόταν ότι μεροληπτούσαν.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα καταγράφηκε το 396 π.Χ., όταν η Βουλή καταδίκασε δύο κριτές σε πρόστιμο επειδή ανακήρυξαν νικητή έναν Ηλείο αθλητή παρά τη διαμαρτυρία του αντιπάλου του.
Eπιπλέον, η Ολυμπιακή Βουλή συμμετείχε ενεργά στην απόδοση τιμών, αναθέτοντας τιμητικούς ανδριάντες σε επιφανείς πολίτες, αξιωματούχους και ευεργέτες, συχνά σε συνεργασία με την πόλη της Ήλιδας.
Επίσης, λειτουργούσε ως σώμα διαιτησίας για την επίλυση σοβαρών διαφορών, όπως συνέβη στην περίπτωση μιας εδαφικής διαφωνίας που αφορούσε τον Ξενοφώντα κατά τον 4ο αιώνα π.Χ.
Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα του Βουλευτηρίου, αν και αποτελούνται κυρίως μόνο από τα θεμέλια του κτιρίου , συνεχίζουν να υποδηλώνουν την τεράστια σημασία του κτιρίου στη διοίκηση των Ολυμπιακών Αγώνων.
Παρά την αποσπασματική κατάσταση διατήρησης , η οποία περιλαμβάνει προσθήκες της ρωμαϊκής εποχής, όπως μια τραπεζοειδή κιονοστοιχία, το ίχνος του κτηρίου αποτυπώνει το μοναδικό τριμερές σχήμα και την κλίμακα του. Για τους επισκέπτες σήμερα, αυτή η κατασκευή προσφέρει κρίσιμη εικόνα για την οργανωτική πολυπλοκότητα πίσω από τους αρχαίους αγώνες και μας υπενθυμίζει ότι η Ολυμπιακή επιτυχία εξαρτιόταν όχι μόνο από την αθλητική ικανότητα αλλά και από την αποτελεσματική διακυβέρνηση και την κοινή δέσμευση όλων των συμμετεχόντων στο ευ αγωνίζεσθαι, δηλ το δίκαιο αγώνα, και τον σεβασμό για τον αντίπαλο και τους διοργανωτές.
