Ιππόδρομος
Ο χώρος φιλοξενίας των ιππικών αγώνων και αρμοτοδρομιών, ο Ιππόδρομος, ήταν η εγκατάσταση με τις μεγαλύτερες διαστάσεις προκειμένου να διεξαχθούν με άνεση τα θεαματικά αυτά αγωνίσματα των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων. Σε αντίθεση με τα γυμναστικά αγωνίσματα, οι ιπποδρομίες και οι αρματοδρομίες παρείχαν μια πλατφόρμα για την επίδειξη πλούτου και δύναμης από εκείνους που ήταν ικανοί να διατηρούν ακριβούς στάβλους και ομάδες, καθιστώντας μια νίκη εκεί εξαιρετικά προβεβλημένη και κοινωνικά διακεκριμένη.

Χωροθέτηση και η δράση του ποταμού Αλφειού

Ο Ιππόδρομος βρισκόταν ανατολικά της ιερής Άλτης και νότια του Σταδίου .

Η ακριβής τοποθεσία του αναφέρεται από τον αρχαίο περιηγητή Παυσανία, ο οποίος σημείωσε ότι το ιερό της Δήμητρας Χαμύνης βρισκόταν βόρεια της διαδρομής .

Σήμερα, το μνημείο δεν είναι ορατό επειδή μεγάλο μέρος του θάφτηκε ή παρασύρθηκε από τα νερά κατά τη διάρκεια αιώνων από τις επαναλαμβανόμενες πλημμύρες του ποταμού Αλφειού.

 

Διαστάσεις και χωρητικότητα

  • Ο Ιππόδρομος ήταν μια τεράστια, επίπεδη περιοχή μήκους περίπου 780 μέτρων και πλάτους 320 μέτρων.
  • Ο αγωνιστικός χώρος είχε επιμήκη, στενόμακρη μορφή. Κατά μήκος του υπήρχε το λεγόμενο «έμβολο», ένα λίθινο ή ξύλινο χώρισμα μήκους δύο σταδίων, το οποίο τον χώριζε σε δύο παράλληλους διαδρόμους.
  • Τα άλογα ή τα άρματα έτρεχαν όλα στον ίδιο διάδρομο, κατευθυνόμενα αρχικά προς τα ανατολικά και επέστρεφαν από τον άλλο διάδρομο με κατεύθυνση προς τα δυτικά. Η συνολική απόσταση που κάλυπταν κυμαινόταν ανάλογα με το αγώνισμα.
  • Γύρω από τον στίβο υπήρχε χώρος για τους θεατές. Στο βόρειο τμήμα αξιοποιήθηκε το φυσικό πρανές του εδάφους, ενώ στις υπόλοιπες πλευρές είχαν δημιουργηθεί τεχνητά επικλινή επίπεδα με επίχωση χώματος.
  • Στο δυτικό άκρο του βορείου πρανούς υπήρχε ειδική, ξεχωριστή θέση για τους κριτές των αγώνων.

Η Τεχνολογία της Εκκίνησης – Η «Ιππαφέσις»

Η Εφεύρεση του Κλεόιτα
 
Ένα από τα πιο σύνθετα τεχνολογικά επιτεύγματα του χώρου ήταν ο μηχανισμός εκκίνησης, γνωστός ως Ιππάφεση, σχεδιασμένος από τον αρχιτέκτονα Κλεόιτα. Ο μηχανισμός είχε σχήμα πλώρης πλοίου και χρησιμοποιούσε ένα εξελιγμένο σύστημα σχοινιών και φραγμών .
 
Μηχανισμός Λειτουργίας
 
Στο κέντρο της γραμμής εκκίνησης βρισκόταν ένας βωμός αφιερωμένος στον Ποσειδώνα Ίππιο, στην κορυφή του οποίου βρισκόταν ένας χάλκινος αετός. Για να σηματοδοτηθεί η έναρξη, ο αετός υψωνόταν μηχανικά ώστε να είναι ορατός από όλους, ενώ ταυτόχρονα ένα χάλκινο δελφίνι κατέβαινε στο έδαφος. Τα άρματα απελευθερώνονταν κλιμακωτά από πίσω προς τα εμπρός, διασφαλίζοντας ότι όλοι οι συμμετέχοντες έφτασαν στην ευθεία ταυτόχρονα, προκειμένου να εξασφαλιστεί δίκαιη εκκίνηση.
 
Στοά του Αγνάπτου 
 
Η Στοά του Αγνάπτου ήταν οργανικό μέρος των εγκαταστάσεων του Ιπποδρόμου και βρισκόταν στο νοτιοανατολικό τμήμα του ιερού της Ολυμπίας. Σύμφωνα με την περιγραφή του Παυσανία, η στοά βρισκόταν πίσω από τον μηχανισμό της ιππάφεσης. Παρά τη σημασία της, η στοά δεν έχει εντοπιστεί ανασκαφικά, καθώς ο Ιππόδρομος και οι γύρω εγκαταστάσεις παρασύρθηκαν κατά τον Μεσαίωνα από τις πλημμύρες του ποταμού Αλφειού.

Μύθοι, πρωταγωνιστές και αντίκτυπος

Ο ιδρυτικός μύθος
 
Η ιππική παράδοση στην Ολυμπία έχει τις ρίζες της στον μύθο της αρματοδρομίας μεταξύ του Πέλοπα και του Οινόμαου , του βασιλιά της Πίσας. Η νίκη του Πέλοπα, η οποία σύμφωνα με τους μύθους οδήγησε στην ίδρυση των Ολυμπιακών Αγώνων, απαθανατίζεται στο ανατολικό αέτωμα του Ναού του Δία, το οποίο βλέπει προς την κατεύθυνση από όπου ξεκινούσαν οι ιππικοί αγώνες.
 
Διάσημοι Πρωταγωνιστές
 
Με τον Ιππόδρομο και τα αγωνίσματα που φιλοξενούσε συνδέθηκαν πολλές διάσημες ιστορικές προσωπικότητες, όπως:
 
• Κυνίσκα της Σπάρτης: Η πρώτη γυναίκα που στέφθηκε Ολυμπιονίκης· τα άρματά της κέρδισαν τον αγώνα δύο φορές (396 και 392 π.Χ.) . Ως γυναίκα, η Κυνίσκα δεν ήταν παρούσα στον Ιππόδρομο λόγω της γνωστής απαγόρευσης. Αναδείχθηκε ολυμπιονίκης στις αρματοδρομίες (τέθριππον) όχι ως οδηγός, αλλά ως ιδιοκτήτρια και εκτροφέας των ίππων (ιπποτρόφος). Στα ιππικά αγωνίσματα, το στεφάνι της νίκης αποδιδόταν στον ιδιοκτήτη του άρματος και όχι στον ηνίοχο.
• Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας: Πέτυχε τρεις ολυμπιακές νίκες σε ιππικά αγωνίσματα.
• Σικελοί τύραννοι: Ηγεμόνες όπως ο Ιέρων Α΄ και ο Γέλων αφιέρωσαν μεγαλοπρεπή μνημεία και παρήγγειλαν ωδές από ποιητές όπως ο Πίνδαρος για να γιορτάσουν τους θριάμβους τους στις ιπποδρομίες.
• Ο Νέρωνας: Ο αυτοκράτορας Νέρων συμμετείχε στην 211η Ολυμπιάδα το 67 μ.Χ., σε έξι αγωνίσματα. Η πλέον διαβόητη στιγμή της παρουσίας του στον ιππόδρομο της Ολυμπίας ήταν η συμμετοχή του στην αρματοδρομία, όπου έπεσε από το άρμα του και παραλίγο να χάσει τη ζωή του· παρ’ όλα αυτά, οι κριτές τον ανακήρυξαν επίσημα ολυμπιονίκη. 

Σύγχρονη Έρευνα και Τρέχουσα Κατάσταση

Αρχαιολογικές Έρευνες
 
Ο ακριβής εντοπισμός των ορίων του Ιπποδρόμου παραμένει μια σημαντική πρόκληση, επειδή είναι θαμμένος κάτω από 5-7 μέτρα λάσπης και ερειπίων. Γεωφυσικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν το 2008 και το 2009 στην περιοχή ανατολικά και νότια του Σταδίου προσπάθησαν να εντοπίσουν  δομικά λείψανα, χωρίς αποτέλεσμα.
 
Το Τοπίο Σήμερα
 
Η κληρονομιά του Ιπποδρόμου επιβιώνει μέσα από την τεράστια συλλογή αναθηματικών ειδωλίων αλόγων και αρμάτων (χάλκινων και τερακότα) που στεγάζονται τώρα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ολυμπίας.